Biotechnologie gaat in veel gevallen over het aanpassen van de genetische code, het DNA. Het werken met en het in het milieu toepassen van genetische aangepaste organismen (bacteriën, planten, dieren) is aan strikte toelatingsregels gebonden. Momenteel wordt op basis van het soort toepassing (hoe het gemaakt is en waarmee het gemaakt is), waar het wordt toegepast, case-by-case bepaald wat het mogelijk risico voor mens en milieu is èn welke veiligheidsmaatregelen getroffen moeten worden om die risico’s verwaarloosbaar klein te houden.

Biotechnologische - drivers

De wereld van de biotechnologie verandert snel. Kennis en expertise over DNA zijn de afgelopen jaren erg toegenomen, hierdoor gaat het lezen van DNA (sequencen) veel sneller en kunnen we ook sneller en efficiënter DNA schrijven, (her)ontwerpen en/of ergens in het DNA (genoom) veranderingen aanbrengen. Biotechnologie wordt ook gezien als een manier om bij te dragen aan grote mondiale uitdagingen zoals circulaire en biobased economie, klimaatverandering, en het bestrijden van ziekten.  Omdat deze technologie in potentie veel te bieden heeft wordt in de ontwikkeling op dit moment dan ook fors geïnvesteerd. In de Nieuwsbrief Biotechnologie worden ontwikkelingen gesignaleerd.

Synthetische biologie

Het (her)ontwerpen en bouwen van nieuwe biologische moleculen, celonderdelen en systemen wordt ook wel synthetische biologie genoemd. Synthetische biologie richt zich bijvoorbeeld op de productie van (industriële) grondstoffen en fijnchemicaliën, de ontwikkeling van systemen voor medicijnafgifte of het synthetiseren van vaccins. Het is een multidisciplinair werkveld dat zich richt op het genetisch veranderen van bestaande cellen of organismen en op het ontwerpen en bouwen van nieuwe cellen.

CRISPR-technologie

Hier aan ten grondslag liggen verschillende technologische ontwikkelingen (tools) waarmee het ‘genoom’ aangepast kan worden, zoals CRISPR-technologie. CRISPR-Cas is een methode waarmee je DNA op een heel specifieke plaats kan ‘knippen’. Een ‘gids molecuul’ (guide RNA) zorgt ervoor dat op de juiste plaats in het DNA geknipt wordt.

De mogelijkheden van CRISPR-technologie zijn zeer divers, van kankertherapieën en, diagnostische tools tot het aanpassen van algen voor de productie van chemische stoffen. Een speciale toepassing van CRISPR Cas is gene drives. Een gene drive is een genetische eigenschap die in het DNA van een organisme is ingebouwd met behulp van CRISPR-technologie èn aan alle nakomelingen wordt doorgegeven, in plaats van aan een deel. Een voorbeeld van een mogelijke toepassing van een gene drive is een malariamug die door genetische aanpassing geen parasiet meer kan overdragen. Hierdoor kan deze eigenschap zich snel in de muggenpopulatie verspreiden en kan malaria eenvoudiger bestreden worden.

Maatschappelijke impact van ontwikkelingen

Door het internet en maatschappelijke initiatieven wordt de toegankelijkheid van kennis en materialen steeds eenvoudiger. Hierdoor is het mogelijk om met eenvoudige en betaalbare laboratoriumtechnieken zelf bio(techno)logische experimenten uit te voeren, Do-It-Yourself Biology (DIYBio). In Nederland lijkt het aantal DIYBio-activiteiten beperkt te zijn. Wanneer in Nederland toch gebruikgemaakt wordt van genetisch gemodificeerde organismen, dan moet daar formeel eerst een vergunning voor aangevraagd worden. Om hiervoor in aanmerking te komen, moet zowel het product als de uitvoering aan strenge veiligheidseisen voldoen. 

Aanpak

  • Het RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu is vanuit Bureau Genetisch Gemodificeerde Organismen (Bureau GGO) betrokken bij het beoordelen van de veiligheid van genetisch gemodificeerde organismen (ggo's).
  • Voordat met GGO werkzaamheden wordt begonnen  moet met een risicobeoordeling worden aangetoond dat de activiteit veilig is. Op basis van het soort werkzaamheden volstaat een kennisgeving of verstrekt het RIVMRijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu een vergunning.
  • Het RIVM heeft zicht op de biotechnologie activiteiten die in Nederland plaatsvinden door de kennis over de risicobeoordelingen en door de vergunningverleningstaken.
  • Het RIVM heeft een belangrijke signalerende en adviserende taak richting de verschillende ministeries. Uitgangspunt hierin is dat de gezondheid van burgers, werknemers en het milieu niet in gevaar mogen komen.
  • Om de veiligheid te waarborgen, houdt het RIVM zich bezig met de effectiviteit van het wettelijke toetsingskader, de toepasbaarheid van de methoden om risico’s van nieuwe toepassingen te beoordelen, stimuleert het de bewustwording hierover bij onderzoekers en denkt mee met nieuwe manieren om zo vroeg mogelijk in het ontwerp- en ontwikkelproces met veiligheid rekening te houden Zo kunnen risico's worden voorkomen. Een inhoudelijk belangrijk punt van aandacht voor het RIVM zijn biotechnologische technieken waarmee het DNA kan worden aangepast. Ook heeft het RIVM aandacht voor aangrenzende ontwikkelingen zoals bionanotechnologie.
  • Om kansen en risico’s zorgvuldig af te kunnen wegen volgt het RIVM de nieuwste ontwikkelingen, consulteert het diverse stakeholders en neemt actief deel  aan (internationale) overlegorganen en adviseert beleidsmakers.